انجمن آبخیزداری ایران مجله اکوهیدرولوژی 2423-6098 12 4 2025 12 22 Assessment of ActualEvapotranspiration Variability in Response to Vegetation Types along a Precipitation Gradient تحلیل تغییرپذیری تبخیر ـ تعرق واقعی تحت ‌تأثیر نوع پوشش گیاهی در طول شیب تغییرات بارندگی 945 963 105409 10.22059/ije.2026.397981.1877 FA الهام بنی هاشمی گروه مهندسی طبیعت، مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی و علوم زمین، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران پژمان طهماسبی اکولوژی مرتع، مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی و علوم زمین، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران، الهام قهساره علوم مرتع، مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی و علوم زمین، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران خدایار عبدالهی مهندسی آب، مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی و علوم زمین، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران Journal Article 2025 10 03 <strong>objective:</strong> Evapotranspiration (ET) is a key component of the hydrological cycle, governed by both climatic and biotic factors. This study aimed to investigate the response of ET to different vegetation growth forms along a precipitation gradient across steppe and semi-steppe rangelands in Chaharmahal and Bakhtiari and Isfahan provinces, Iran.<br /><strong>Method: </strong>Data were extracted from five rangeland sites with varying precipitation regimes and analyzed using a Generalized Linear Model (GLM).<br /><strong>Results:</strong> Results indicated that the precipitation gradient had a dominant and statistically significant effect on ET (p < 0.001), whereas the independent effect of vegetation growth forms was mostly nonsignificant. However, the interaction between growth forms and precipitation was significant in certain plant groups, particularly perennial grasses and shrubs (p < 0.05). Pearson correlation analysis also revealed a strong and positive relationship between vegetation cover and ET—especially for perennial grasses (r = 0.788, p < 0.001) and total vegetation cover (r = 0.957, p < 0.001).<br /><strong>Conclusion</strong>: These findings suggest that wetter regions supported denser vegetation and maintained higher ET without vegetation decline, indicating strong water recycling and vegetation persistence. In contrast, drier regions exhibited reduced vegetation cover and ET due to water limitations. Overall, the rainfall gradient plays a critical role in shaping vegetation structure and ET regime in dryland ecosystems. <strong>موضوع:</strong> تبخیر ـ تعرق واقعی (ETa) به عنوان مؤلفه‌ای کلیدی در چرخۀ هیدرولوژیکی، متأثر از عوامل اقلیمی و زیستی است. اگرچه مطالعات متعددی به بررسی جداگانۀ این عوامل پرداخته‌اند، درک اثرات متقابل شکل‌های رویشی و گرادیان بارندگی بر الگوی ETa در مراتع خشک و نیمه‌خشک کمتر مورد توجه قرار گرفته است.<br /><strong>اهداف:</strong> این مطالعه با هدف تحلیل تأثیر شکل‌های مختلف پوشش گیاهی بر ETa در طول یک شیب تغییرات بارندگی در مناطق استپی و نیمه‌استپی انجام شد.<br /><strong>مواد و روش‌ها:</strong> مطالعۀ حاضر در پنج منطقۀ مرتعی با شرایط بارندگی متفاوت (۱۳۰ تا ۸۰۰ میلی‌متر) در استان‌های چهارمحال و بختیاری و اصفهان انجام شد. داده‌های پوشش گیاهی شامل ‌شکل‌های رویشی گندمیان چندساله، بوته‌ای‌ها، علفی‌های چندساله و گیاهان یک‌ساله در دورۀ اوج رشد رویشی اندازه‌گیری شد. داده‌های ETa از سامانۀ WaPOR با وضوح مکانی ۲۵۰×۲۵۰ متر استخراج شد. تجزیه‌و‌تحلیل داده‌ها با استفاده از مدل خطی عمومی (General Linear Model, GLM) و آزمون همبستگی پیرسون در نرم‌افزار SPSS انجام شد..<br /><strong>یافته‌ها:</strong> نتایج GLM نشان داد شیب تغییرات بارندگی تأثیر غالب و معناداری بر میزان ETa دارد (سطح معناداری p< 0/001 ،   F= 78/371 و ضریب تعیین تعدیل‌شده (Adjusted R²) برابر با 0/953)، در حالی ‌که اثر مستقل شکل‌های رویشی در تمامی موارد معنادار نبود. با این‌حال، اثر متقابل معناداری برای گندمیان چندساله (F=3/813، P= 0/015 ) و بوته‌ای‏ها‏ (F= 4/372 و   P=0/009) مشاهده شد. همبستگی پیرسون نیز رابطۀ مثبت و معناداری را بین پوشش گیاهی و ETa تأیید کرد (بالاترین میزان همبستگی پوشش کل گیاهی p< 0/001  و  r= 0/957، گندمیان چندساله p<0/001 , r= 0/788).<br /><strong>نتیجه گیری نهایی:</strong> یافته‌ها نشان داد ‌در مناطق با بارندگی زیاد، افزایش ETa همراه با پوشش گیاهی متراکم‌تر، نشان‌دهندۀ شکل‌گیری یک چرخۀ هیدرولوژیک پایدار است. در مقابل، در مناطق کم‌بارش، محدودیت آب به عنوان عامل کنترل‌کنندۀ اصلی، هم پوشش گیاهی و هم ETa را به طور هم‌زمان محدود می‌کند. این پژوهش نشان می‌دهد ‌شیب تغییرات بارندگی نقش تعیین‌کننده‌ای در ساختار پوشش گیاهی و الگوهای ETa دارد و درک اثر متقابل بین این عوامل می‌تواند مبنای مناسبی برای مدیریت پایدار منابع آب و پوشش گیاهی در اکوسیستم‌های خشک و نیمه‌خشک فراهم آورد. https://ije.ut.ac.ir/article_105409_e2f88ec8a34b2771d615e4bf003b2783.pdf