انجمن آبخیزداری ایران مجله اکوهیدرولوژی 2423-6098 12 4 2025 12 22 Study of water productivity and nitrogen use efficiency of wheat in two different soil types مطالعه بهره‌وری آب و کارایی مصرف نیتروژن گندم در دو نوع خاک متفاوت 1068 1089 105869 10.22059/ije.2025.403754.1887 FA عباس ابهری دانشیار هستۀ پژوهشی مطالعات تنش‌های محیطی و تغییر اقلیم، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران Journal Article 2025 09 30 <strong>Objective:</strong> Rising temperatures due to climate change have caused serious damage to agricultural production. This phenomenon increases plant water demand, accelerates soil moisture evaporation, and reduces soil organic carbon, thereby decreasing soil fertility and crop yield. Therefore, this study was conducted to investigate the effects of fulvic acid and humic acid on water productivity and nitrogen use efficiency in wheat under two soil types.<br /><strong>Methods:</strong> The experiment was carried out using a randomized complete block design with three replications in the fields of Kizour, Sabzevar County, during the 2020–2021 growing seasons. Treatments included cultivation of the wheat cultivar Backcross Roshan in two soil types, clay loam and sandy loam (two locations), and four foliar application levels of fulvic and humic acids (0, 5, 10, and 15 g per thousand) applied at the tillering stage.<br /><strong>Results:</strong> The results showed that in both clay loam and sandy loam soils, increasing the application rate of fulvic and humic acids increased total dry weight and the number of grains per square meter, which consequently enhanced grain yield. As a result, water productivity increased from 0.54 to 0.86 in clay loam soil and from 0.38 to 0.58 in sandy loam soil. In sandy loam soil, the leaf chlorophyll index also increased with higher application rates of fulvic and humic acids.<br /><strong>Conclusion:</strong> The application of fulvic and humic acids improved physiological processes, including enhanced cellular metabolism and increased leaf chlorophyll content, which prolonged leaf longevity. These effects helped the plant tolerate heat stress during sensitive growth stages (through increased proline accumulation). Moreover, improved grain filling (higher thousand-grain weight) increased the starch-to-protein ratio in the grain. Considering the increase in the chlorophyll index after foliar application, fulvic and humic acids can improve cellular metabolism and leaf chlorophyll content, thereby acting as stress-mitigating agents during critical growth stages and extending the growing season. Application of humic acid increased grain yield, although the magnitude of yield improvement differed between clay loam and sandy loam soils. <strong>هدف:</strong> افزایش دمای ناشی از تغییرات اقلیمی، آسیب جدی به تولیدات کشاورزی وارد کرده است. این پدیده با افزایش نیاز آبی گیاهان، تسریع تبخیر رطوبت خاک و کاهش کربن آلی آن، به حاصل‌خیزی خاک و عملکرد محصولات کشاورزی لطمه می‌زند. به همین‌منظور، مطالعۀ تأثیر اسید فولویک و اسید هیومیک بر بهره‌وری آب و کارایی مصرف نیتروژن در گندم در دو نوع خاک انجام شد.<br /><strong>روش تحقیق:</strong> آزمایشی با طرح پایه بلوک‌های کامل تصادفی در مکان با سه تکرار در مزارع کیذور شهرستان سبزوار طی سال‌های 1399ـ 1400 انجام شد. تیمارها شامل کشت گندم بک کراس روشن در دو نوع خاک رسی ـ لومی و لوم ـ شنی (دو مکان) در چهار سطح محلول­پاشی اسید فولویک و اسید هیومیک (صفر، پنج، 10 و 15 گرم در هزار) در مرحلۀ پنجه­زنی بود.<br /><strong>یافته‌ها:</strong> نتایج نشان داد در هر دو نوع خاک رسی ـ لومی و لوم ـ شنی با افزایش میزان مصرف اسید فولویک و اسید هیومیک وزن خشک کل و تعداد دانه در متر مربع افزایش یافت که از این طریق باعث افزایش عملکرد دانه شد و در نتیجه، بهروری آب (در رسی ـ لومی از 54/0 به 86/0 و در لوم ـ شنی از 38/0 به 58/0) افزایش یافت. در خاک لوم ـ شنی شاخص کلروفیل برگ با افزایش مصرف اسید فولویک و اسید هیومیک افزایش یافت.<br /><strong>نتیجه‌گیری:</strong> کاربرد اسید فولویک و اسید هیومیک از طریق تأثیرات مثبت فیزیولوژیکی از جمله افزایش متابولیسم در درون سلول­ها و همچنین، افزودن مقدار کلروفیل در برگ­­ها سبب ماندگاری بیشتر برگ­ها شد و در مراحل حساس رشد گیاه به عنوان عامل تعدیل‌کنندۀ تنش گرمایی عمل کرد (با افزایش اسید آمینۀ پرولین) و با پر شدن بهتر دانه (افزایش وزن هزاردانه)، نسبت نشاسته به پروتئین در دانه را افزایش داد. با توجه به افزایش شاخص کلروفیل پس از محلول‌پاشی، اسیدهای فولویک و هیومیک می‌توانند با بهبود سوخت‌و‌ساز سلول‌ها و افزایش کلروفیل برگ‌ها، در مراحل حساس رشد به عنوان عامل تعدیل‌کنندۀ تنش عمل کنند و فصل رشد را طولانی‌تر سازند. کاربرد اسید هیومیک باعث افزایش عملکرد دانه شد، ولی نسبت افزایش عملکرد خاک رسی ـ لومی با لوم ـ شنی متفاوت بود. https://ije.ut.ac.ir/article_105869_90ddfb42730db3d4c61d87f18a122a71.pdf