مدل‌سازی هیدرولوژیکی و اولویت‌بندی زیرحوضه‌های مولد سیلاب با استفاده از مدل HEC-HMS در حوزه آبخیز سد کلان

بشیرگنبد, محمد; جعفری, شادی

doi:10.22059/ije.2026.408949.1903

مدل‌سازی هیدرولوژیکی و اولویت‌بندی زیرحوضه‌های مولد سیلاب با استفاده از مدل HEC-HMS در حوزه آبخیز سد کلان

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

¹ گروه مهندسی طبیعت، دانشکده منابع طبیعی و محیط‌زیست، دانشگاه ملایر، ملایر، ایران

² دانش آموخته کارشناسی ارشد آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی و محیط‌زیست، دانشگاه ملایر، ملایر، ایران

10.22059/ije.2026.408949.1903

چکیده

سیلاب‌ها از مخرب‌ترین بلایای طبیعی محسوب می‌شوند و شناسایی کمی و کیفی مناطق مولد سیل برای مدیریت مؤثر ضروری است. در این راستا، مدل‌های هیدرولوژیکی با امکان شبیه‌سازی مکانی‌-زمانی فرآیند بارش-رواناب، برتری قابل‌توجهی نسبت به روش‌های تجربی صرف داشته و شناسایی دقیق کانون‌های بحرانی را ممکن می‌سازند. این تحقیق با هدف شناسایی و اولویت‌بندی مناطق مولد سیل در حوزه آبخیز سد کلان انجام شد. با استفاده از مدل HEC-HMS و داده‌های ۱۰ رویداد بارش-رواناب، دبی اوج شبیه‌سازی شد. مدل با الگوریتم سیمپلکس (۲۰۰ تکرار) واسنجی و اعتبارسنجی گردید. ارزیابی با شاخص‌های نش-ساتکلیف (947/0)، ریشه میانگین مربعات خطا (2/0) و درصد خطای کلی (56/8-) برای رویداد منتخب (۲۶/۰۲/۲۰۲۰) عملکرد مطلوب مدل را نشان داد. نتایج نشان داد اگرچه زیرحوضه‌های بزرگ‌تر دبی مطلق بیشتری تولید می‌کنند، اما اولویت‌بندی بر اساس دبی ویژه تصویر متفاوتی ارائه می‌دهد. تحلیل این شاخص نشان داد زیرحوضه W530 با مساحت 91/26 کیلومترمربع با بالاترین دبی ویژه 156/0مترمکعب بر ثانیه بر کیلومترمربع، اولویت اول برای اجرای عملیات آبخیزداری است، در حالی که زیرحوضه W860 با کمترین دبی ویژه144/0مترمکعب بر ثانیه بر کیلومترمربع در اولویت آخر قرار گرفت. این یافته‌ها اهمیت در نظرگیری عوامل کیفی و هیدرولوژیکی فراتر از مساحت را برای مدیریت هدفمند و کارآمد سیلاب تأیید می‌کند.

کلیدواژه‌ها